ChatGPT: ορόσημο στην ανθρώπινη Ιστορία

 

Να πώς θα μπορούσε να μοιάζει ένα σύντομο κείμενο εδώ για τις ανησυχίες μου σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη που μια εφαρμογή της τελευταίας έχει εγείρει εδώ και λίγο καιρό. Και μπορεί μεν, ελλείψει αρκούντως μεγάλης ποσότητας δεδομένων για την «εκπαίδευσή» της, οι αποκρίσεις της στην ελληνική γλώσσα να μην είναι ακόμη πειστικές, αλλά το αντίστοιχο αγγλικό κείμενο παραπάνω, στα δικά μου τουλάχιστον μάτια, μοιάζει αρκετά καλογραμμένο κι έτσι που θίγει μάλιστα πολλές πτυχές του θέματος. Κι αυτή είναι μόνο η αρχή, καθώς θα ακολουθήσουν σταδιακά βελτιωμένες εκδόσεις.

Ο λόγος για το ChatGPT, την πασίγνωστη πλέον, ανοιχτή εφαρμογή bot (δηλαδή ηλεκτρονικού προγράμματος σχεδιασμένου να ανταποκρίνεται στις εισόδους του χρήστη υπό μορφή κειμένου) που η εταιρεία OpenAI λάνσαρε τον περασμένο Νοέμβριο ταράζοντας τα νερά για το μέλλον της ανθρωπότητας υπό το φάσμα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Μιας τεχνολογίας που ενώ δεν είναι εντελώς καινούργια, τα επιτεύγματά της την τελευταία δεκαετία, ειδικά με τη χρήση τεχνητών νευρωνικών δικτύων, είναι πραγματικά εντυπωσιακά. 

Αρκεί να αναφέρω ότι το 2016 το λογισμικό AlphaGo της Google κατατρόπωσε τον Κορεάτη παγκόσμιο πρωταθλητή επί δεκαοχτώ φορές στο επιτραπέζιο παιχνίδι Go, σημείο αναφοράς στην πολυπλοκότητα το οποίο επιπλέον απαιτεί στρατηγική σκέψη και διαίσθηση, ικανότητες όχι και τόσο αυτονόητες για έναν υπολογιστή. Να μην πω για το περίφημο τεστ Turing που φαίνεται να μπορούν πλέον να περάσουν επιτυχώς οι «έξυπνες» μηχανές.

Σηματοδοτώντας ένα νέο κατά την άποψή μου ορόσημο, η εν λόγω εφαρμογή θέτει νέες προκλήσεις στη σύνταξη του γραπτού λόγου, μιας κατ΄ εξοχήν έκφρασης της ιδιαιτερότητας του εκάστοτε ανθρώπου. Με τους ειδικούς να κρούουν τον κώδωνα κινδύνου ως προς την αποτελεσματικότητα των σημερινών εκπαιδευτικών συστημάτων. 

Στην κούρσα αυτή, είναι άραγε πλέον μάταια η καλλιέργεια των γλωσσικών ικανοτήτων και της κριτικής σκέψης, αναγκαίων προϋποθέσεων για την άρθρωση ουσιαστικού λόγου; 'Η μήπως σήμερα καθίσταται ακόμη περισσότερο επιτακτική η καλλιέργεια αυτού του είδους των δεξιοτήτων, ούτως ώστε ο άνθρωπος ως δημιουργός ο ίδιος αυτής της τεχνολογικής προόδου να είναι σε θέση να κρίνει χωρίς φόβο και πάθος πώς αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί προς όφελός του; Μεταθέτοντας το παραπλανητικό δίπολο ανθρώπου-μηχανής στο πεδίο συλλογικής ωφέλειας έναντι ολιγαρχιών πρόθυμων να έχουν αποκλειστικότητα στη χρήση τέτοιας τεχνολογίας. 

Αν και στην παραπάνω απόκριση αναπαράγεται η ανάγκη κοινωνικής δικαιοσύνης, αμφιβάλλω αν μπορούμε να πάρουμε απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα έτσι απλά από μια «έξυπνη» μηχανή!

Όπως εύστοχα επισημαίνει ο Harari, το καλύτερο εφόδιο των παιδιών μας εν όψει αυτών των προκλήσεων δεν μπορεί παρά να είναι να τους εμφυσήσουμε «το στοιχείο να χτίζουν την ταυτότητά τους και την προσωπικότητά τους με τέτοιο τρόπο ώστε να υποδέχονται παρά να αντιστέκονται στις μελλοντικές αλλαγές». Άλλωστε, κατά τους ειδικούς της επιστήμης της Βιολογίας, η προσαρμοστικότητα έχει αποτελέσει το πιο αποφασιστικό χαρακτηριστικό στην εξέλιξη των ειδών, με όσα το έχουν οξυμένο εν τέλει να επιβιώνουν. 

Κι επειδή πολλά από αυτά τα είδη κι ειδικά το homo sapiens χαρακτηρίζει κι η ανάγκη κοινωνικότητας, σε αυτό το τοπίο αξίζει να επανεξεταστεί η αξία των κοινωνικών σχέσεων. Σε μια πολύχρονη μελέτη ομάδας ερευνητών του Χάρβαρντ για το τι κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους, το συμπέρασμα ως προς το «κλειδί» της ευτυχίας ήταν οι καλές διαπροσωπικές σχέσεις. Η τάση που διαφάνηκε ήταν ότι όσο πιο στενό ήταν το πλέγμα των διαπροσωπικών σχέσεων που διατηρούσαν οι συμμετέχοντες, τόσο πιο συχνά ήταν τα θετικά συναισθήματα που νιώθανε.

Για να είμαι ειλικρινής, προσωπικά δεν εκπλήσσομαι καθόλου! Η πρόσφατη εμπειρία της πανδημίας κατέστησε αν μη τι άλλο σαφές πόσο ζωτικής σημασίας είναι η κοινωνικότητα. Μιλώντας όμως για Τεχνητή Νοημοσύνη, δεν μπορώ να παραλείψω να αναφερθώ στους αλγόριθμους των κοινωνικών δικτύων κι ακόμη πιο συγκεκριμένα των ποικίλων εφαρμογών dating στις μέρες μας. Πρόκειται για κοινό μυστικό ότι η αναζήτηση συντροφικότητας στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις δε γίνεται  παρά με τη χρήση ως επί το πλείστον τέτοιου είδους μέσων. Πράγμα από μόνο του διόλου κακό όταν οι ρυθμοί της καθημερινότητας δεν αφήνουν πολλά περιθώρια. Εξάλλου μου είναι γνωστές πολλές επιτυχημένες γνωριμίες μέσω αυτής της οδού. 

Πολλές δεκαετίες, στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες τουλάχιστον, αφότου η αναζήτηση συντρόφου έπαψε κατά κόρον να είναι υπόθεση απόφασης των γονέων, ενός ποιμένα ή οποιασδήποτε άλλης αυθεντίας, παρά προσωπική επιλογή με βάση τα συναισθήματα, αναρωτιέμαι απλά αν είναι διαφανή στους χρήστες τα κριτήρια με τα οποία αυτές οι εφαρμογές τους προτείνουν ταιριαστούς συντρόφους. Και λέγοντας για τέτοιους, μήπως είναι τελικά ανώφελη η συνεχής αναζήτηση του απόλυτα ταιριαστού συντρόφου σε μια ευρεία «αγορά» επιλογών εύκολα προσφερόμενων στην οθόνη του κινητού τους;

Θα κλείσω λέγοντας ότι θυμάμαι ακόμη πολύ έντονα πόσο στο πλαίσιο αυτό έμεινα προβληματισμένος βλέποντας την ταινία «Δικός της» (Her, 2013), όπου ένα προηγμένης τεχνολογίας λειτουργικό σύστημα καταφέρνει να «διαβάσει» τόσο καλά τον πρωταγωνιστή ώστε να γίνει το τέλειο άλλο μισό του με ό,τι συνεπάγεται αυτό σταδιακά για την πραγματική του ζωή. Είμαστε άραγε σε αυτό το κατώφλι;

 

Η ευτυχία στο πρόσωπο του Θίοντορ Τουόμπλι (Joaquin Phoenix), πρωταγωνιστή της ταινίας, έχοντας βρει την ιδανική σύντροφο σε ένα λογισμικό!

 

 

ΥΓ: η σύνταξη αυτού του κειμένου μού πήρε μερικές ωρίτσες, χρόνο σαφώς υπερπολλαπλάσιο σε σχέση με αυτόν που χρειάζεται το ChatGPT για τις καλογραμμένες απαντήσεις του!

Το αναγνωστικό διαμάντι της χρονιάς

Οι πρώτες μέρες της νέας χρονιάς άρχισαν κιόλας να κυλάν γρήγορα μέσα από την καθημερινότητα στην οποία επιστρέψαμε. Θα σταθώ με πείσμα, λοιπόν, σήμερα το βράδυ να καταγράψω εδώ ένα ανάγνωσμα από αυτά της προηγούμενης χρονιάς που τολμώ να κατατάξω στα καλύτερά μου έως τώρα. 

 

Με φόντο την υπαρξιακή αγωνία και σαφείς διαστάσεις περί την ανθρώπινη μοναξιά κι αξιοπρέπεια στο φάσμα του θανάτου, η Έρημος των Ταρτάρων του Ντίνο Μπουτζάτι δε γινόταν να μη με κερδίσει ως αναγνώστη με τέτοιες ανησυχίες. Με γραμμική κι απέριττη γραφή ο συγγραφέας περιγράφει πώς ένας νεαρός αξιωματικός ξεκινά και τελικά μένει για μια ζωή σε ένα υποβλητικό απομονωμένο οχυρό, περιμένοντας τους θρυλικούς εχθρούς από το Βορρά. Παράλληλα όμως πλάθεται μια υπέροχη αλληγορία που εύκολα φέρνει στο μυαλό τους καβαφικούς στίχους του «Περιμένοντας τους βαρβάρους».

 

Ενδεικτικό το παρακάτω απόσπασμα* που η μουσική υπόκρουση του Boléro του Raval θα έντυνε δεόντως:

 

 

© https://www.nicolaferrarese.com/personal-project-1

«Ξαπλωμένος στο στενό κρεβάτι, έξω απ' την άλω της λάμπας πετρελαίου, ενώ αναλογιζόταν τη ζωή του, ο Τζοβάνι Ντρόγκο αντιθέτως αποκοιμήθηκε ξαφνικά. Και στο μεταξύ, ακριβώς εκείνη τη νύχτα -ω, αν το ήξερε, ίσως να μην είχε διάθεση να κοιμηθεί, ακριβώς εκείνη τη νύχτα άρχιζε για κείνον η αναπόδραστη φυγή του χρόνου. 

 

»Μέχρι τότε όδευε στην ξένοιαστη ηλικία της πρώτης νιότης, σ' έναν δρόμο που παιδιά όταν είμαστε μας φαίνεται ατέλειωτος, όπου τα χρόνια κυλούν αργά και με ανάλαφρο βήμα, έτσι ώστε κανένας δεν δίνει σημασία στο φευγιό τους. Βαδίζεις ήρεμα, κοιτάζοντας γύρω σου με περιέργεια, δεν υπάρχει λόγος να βιαστείς, κανένας δεν σε σπρώχνει από πίσω και κανένας δεν σε περιμένει, ακόμα και οι φίλοι προχωρούν ξέγνοιαστοι, σταματώντας συχνά για να αστειευτούν. Από τα σπίτια, στις πόρτες, οι μεγάλοι άνθρωποι χαιρετούν καλοσυνάτα και γνέφουν δείχνοντας τον ορίζοντα με χαμόγελα όλο νόημα· έτσι η καρδιά αρχίζει να χτυπάει στον παλμό ηρωικών και τρυφερών πόθων, προγεύεται τα εκπληκτικά πράγματα που περιμένουν παρακάτω· ακόμη δεν φαίνονται, όχι, αλλά είναι σίγουρο, απολύτως σίγουρο ότι μια μέρα θα έρθουν. 

 

»Έχει πολύ ακόμα; Όχι, αρκεί να διασχίσεις το ποτάμι εκεί κάτω στο βάθος, να περάσεις εκείνους τους πράσινους λόφους. Ή μην τυχόν έχεις ήδη φτάσει; Δεν είναι άραγε εκείνα τα δέντρα, εκείνα τα λιβάδια, αυτό το άσπρο σπίτι όλα όσα ψάχναμε; Για μερικές στιγμές έχει κανείς την εντύπωση πως ναι, και θα ήθελε να σταματήσει. Μετά ακούει να λένε ότι το καλύτερο είναι πιο μπροστά και ξαναπαίρνει δίχως δυσκολία τον δρόμο. 

 

»Έτσι συνεχίζεται η πορεία σε μια γεμάτη εμπιστοσύνη αναμονή και οι μέρες είναι μακριές και ήρεμες, ο ήλιος λάμπει ψηλά στον ουρανό και δείχνει να μην έχει ποτέ διάθεση να βασιλέψει. 

 

»Αλλά κάποια στιγμή, σχεδόν ενστικτωδώς, γυρίζεις το κεφάλι και βλέπεις πίσω σου μια σφαλιστή πόρτα, που φράζει τον δρόμο του γυρισμού. Τότε νιώθεις πως κάτι έχει αλλάξει, ο ήλιος δεν μοιάζει πια ακίνητος, αντιθέτως μετακινείται γοργά, αλίμονο, δεν προλαβαίνεις να τον κοιτάξεις και έχει ήδη γείρει στην άκρη του ορίζοντα, αντιλαμβάνεσαι ότι τα σύννεφα δεν λιμνάζουν πια στους γαλάζιους κόλπους τ' ουρανού αλλά το σκάνε σπρώχνοντας το ένα το άλλο, τόση είναι η αδημονία τους· καταλαβαίνεις ότι ο χρόνος περνά και ότι μια μέρα ο δρόμος θα τελειώσει. 

 

»Κλείνουν κάποια στιγμή πίσω μας μια βαριά πόρτα, την κλειδώνουν εν ριπή οφθαλμού και δεν προλαβαίνεις να γυρίσεις. Αλλά ο Τζοβάνι Ντρόγκο εκείνη τη στιγμή κοιμόταν ανίδεος και χαμογελούσε στον ύπνο του όπως κάνουν τα παιδιά. 

 

»Θα περάσουν μέρες προτού ο Ντρόγκο καταλάβει τι συνέβη. Θα είναι τότε σαν να ξυπνά. Θα κοιτάξει γύρω του δύσπιστος· μετά θα ακούσει ένα συγκεχυμένο ποδοβολητό πίσω του, θα δει τους άλλους, που έχουν ξυπνήσει πριν από αυτόν, που τρέχουν λαχανιασμένοι και τον προσπερνούν για να φτάσουν πρώτοι. Θα ακούσει το χτυποκάρδι του χρόνου να μετρά άπληστα τη ζωή. Στα παράθυρα δεν θα ξεπροβάλλουν πια χαμογελαστές φιγούρες, αλλά πρόσωπα ακίνητα και αδιάφορα. Κι αν εκείνος ρωτήσει πόσος δρόμος τού απομένει, αυτοί θα γνέψουν πάλι προς τον ορίζοντα, δίχως καλοσύνη όμως, δίχως χαρά. Στο μεταξύ, οι σύντροφοι θα χαθούν απ' το οπτικό του πεδίο, κάποιοι θα μείνουν πίσω αποκαμωμένοι, κάποιοι άλλοι αντιθέτως έχουν φύγει μπροστά, τώρα πια δεν είναι παρά μια μικροσκοπική κουκκιδίτσα στον ορίζοντα. 

 

»Πίσω από εκείνο το ποτάμι θα πει ο κόσμος, ακόμα δέκα χιλιόμετρα κι έφτασες. Αντιθέτως, ο δρόμος δεν τελειώνει ποτέ, οι μέρες μικραίνουν όλο και περισσότερο, οι συνταξιδιώτες αραιώνουν όλο και περισσότερο, στα παράθυρα στέκονται απαθείς χλωμές φιγούρες που κουνούν το κεφάλι. 

 

»Μέχρι που ο Ντρόγκο θα μείνει τελείως μόνος και στον ορίζοντα, να, η γραμμή μιας απέραντης, ακίνητης, μολυβένιας θάλασσας. Πλέον θα είναι κουρασμένος, τα σπίτια κατά μήκος του δρόμου θα έχουν σχεδόν όλα τα παράθυρα κλειστά και τα λιγοστά πρόσωπα που θα φαίνονται θα του απαντήσουν με μια αποκαρδιωτική χειρονομία: το καλό ήταν πίσω, πολύ πίσω, κι εκείνος πέρασε από μπροστά χωρίς να το ξέρει. Ω, είναι πολύ αργά τώρα πια για να γυρίσει, πίσω του μεγαλώνει η βουή του πλήθους που τον ακολουθεί, σπρωγμένο απ' την ίδια ψευδαίσθηση, αν και ακόμη δεν φαίνεται στον έρημο άσπρο δρόμο. 

 

»Ο Τζοβάνι Ντρόγκο τώρα κοιμάται μέσα στο τρίτο φυλάκιο. Ονειρεύεται και χαμογελά. Είναι απ' τις τελευταίες φορές που του έρχονται μες στη νύχτα οι γλυκές εικόνες ενός κόσμου ολοκληρωτικά ευτυχισμένου. Αλίμονο, αν μπορούσε να δει τον εαυτό του, πώς θα είναι μια μέρα, εκεί όπου τελειώνει ο δρόμος, ασάλευτος στην ακτή μιας μολυβένιας θάλασσας, κάτω από έναν γκρίζο ομοιόμορφο ουρανό και γύρω του ούτε ένα σπίτι ούτε ένας άνθρωπος, ούτε ένα δέντρο ούτε καν ένα χορταράκι, τα πάντα έτσι από αμνημονεύτων χρόνων».

 

 

Όταν πρωτοσυναντηθήκαμε σε ένα καφέ με θέα το Θερμαϊκό!

 

Τέτοια αναγνώσματα αν μη τι άλλο σου θυμίζουν ότι αξίζει να ζεις την κάθε στιγμή, να εκτιμάς τις μικρές χαρές που σου προκύπτουν, χωρίς να περιμένεις τις μεγάλες που σχεδιάζεις να έρθουν. Μακάρι η νέα χρονιά να επιφυλάσσει πολλές τέτοιες εκπλήξεις, αναγνωστικών συμπεριλαμβανομένων όπως αυτό το αριστούργημα του Μπουτζάτι!

 

*Μετάφραση Μαρίας Οικονομίδου από την έκδοση Μεταίχμιο. 

ΥΓ: Το βιβλίο μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1976 από το σκηνοθέτη Βαλέριο Τζουρλίνι κι ακόμη είμαι σε δίλημμα για το αν θέλω να την δω την ταινία, φοβούμενος μήπως μου χαλάσει ό,τι η φαντασία μου δημιούργησε διαβάζοντας τις γραμμές του Μπουτζάτι.

Εξασκώντας τη μνήμη με πρόσφατες καλοκαιρινές αναμνήσεις και προγονικές καταβολές

Πάνε κιόλας τρεις βδομάδες απ΄ όταν επιστρέψαμε από τις καλοκαιρινές διακοπές στα πάτρια εδάφη. Κι ακόμη το μυαλό μου είναι εκεί. Τα πολύτιμα κομμάτια τους ακόμη τα αξιολογώ. Σίγουρα πρόκειται για διακοπές με όλη τη σημασία της λέξης: μια παύση απ΄ ό,τι κάνω στην καθημερινότητα, παύση την οποία γέμισαν παρέες με αγαπημένα πρόσωπα εκεί, θάλασσα, πολλή θάλασσα κι αλμύρα, και οικεία μέρη που μου είχαν λείψει. Αλλά και νέες πολύ ενδιαφέρουσες εμπειρίες. Εμπειρίες που λαχταρούσα να ζήσω και ετοίμαζα καιρό τώρα. Πώς να περιγραφεί άραγε η εμπειρία του να πλέεις στα ανοιχτά του Αιγαίου, έχοντας αέρα στα πανιά σου και μια καταπληκτική ξαστεριά από πάνω σου; Γεμάτες οι βαλίτσες λοιπόν και είμαι πολύ ευγνώμων γι΄ αυτό.

Και παρότι βρέθηκαν στο μεταξύ πολλές αφορμές για μερικές αράδες εδώ, δεν ένιωσα τόσο έντονη την επιθυμία να τις καταγράψω. Να όμως ένα βιβλίο, που έχοντας απλά κερδίσει την προσοχή μου από τη σύντομη περιγραφή του οπισθόφυλλου κι έγινε οπότε κι αυτό κομμάτι των καλοκαιρινών μου διακοπών, στέκεται σήμερα ικανό να θέλω οπωσδήποτε να σημειωθεί στο ημερολόγιο. Δεν ξέρω για ποιον απ΄ όλους τους λόγους το καταφέρνει αυτό το «Καθετί το λυπηρό είναι ένα ψέμα (μια αληθινή ιστορία)» του Ντάνιελ Ναγέρι. 

 

Και να φανταστείς ότι αρχικά νόμιζα ότι πρόκειται για παιδική λογοτεχνία που θα διάβαζα τα βράδια στο γιο μου. Μπορεί να έπεσα έξω, αφού για έναν εξάχρονο άρχισαν τα νοήματα από ένα σημείο και μετά να γίνονται πολύ απαιτητικά, αλλά διατηρώντας πράγματι μια αθώα περιγραφή σκληρών καταστάσεων φαίνεται πώς είχε τον τρόπο να μη θέλω να το αφήσω όταν μόνος μου το διάβαζα τελικά πριν κλείσω τα μάτια τα ζεστά μεσημέρια ή βράδια! Κι αυτή η αθωότητα να καταλήγει σε αφοπλιστικές παραδοχές απευθυνόμενες άμεσα σε σένα ως αναγνώστη. Πολλά αποσπάσματα θα μπορούσα να ξεχωρίσω για του λόγου το αληθές, περιορίζομαι όμως στο ακόλουθο:

"Η κυρία Μίλλερ λέει ότι έχω χάσει τον μπούσουλα στην ιστορία και τώρα βάζω διάφορα για να την παραγεμίσω. Της απάντησα ότι είναι αγκιστρωμένη σε έναν δυτικό τρόπο αφήγησης, τον οποίο εγώ δεν υιοθετώ. Εξάλλου και η Σεχραζάντ αυτό κάνει στις Χίλιες και μία νύχτες. Χρονοτριβεί όσο μπορεί.
    Έβαλε τα γέλια όταν το είπα.
   Ήταν ένα γέλιο αυθεντικό και για μια στιγμή είδα πώς είναι τις ώρες που δεν είναι καθηγήτρια. Κάπως έτσι θα γελά και στο σινεμά ή στο θέατρο. «Μπράβο, Ντάνιελ» είπε. «Χρησιμοποίησες τη μετοχή αγκιστρωμένος με πολύ όμορφο τρόπο».
    «Ευχαριστώ» της είπα.
    Είδες πόσο σούπερ έχουν γίνει τα αγγλικά μου; 

   Η ουσία πίσω από τις Χίλιες και μία νύχτες είναι η εξής: Αν οι άνθρωποι περνάμε χρόνο μαζί και ακούμε ο ένας τον άλλον με προσοχή και κοιταζόμαστε στα μάτια, τότε θα αγαπηθούμε. Θα μείνουμε έκθαμβοι από το πόσο όμορφα πλάσματα είμαστε. Δε θα μας περάσει ποτέ από το μυαλό να γίνουμε σατανικοί βασιλιάδες, ούτε και θα σκοτωνόμαστε αναμεταξύ μας. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι η ίδια η ιστορία, αλλά η αφήγησή της. Το να περνάς χρόνο με τον άλλον. Να τον αγαπάς.
    Τα καλύτερα σημεία κάθε ιστορίας βρίσκονται ανάμεσα από τις λέξεις και γύρω από όσα συμβαίνουν. Το πώς φαντάζεσαι ότι είμαι όταν δε σου αφηγούμαι την ιστορία μου, αλλά καθόμαστε παρέα σιωπηλοί. Έχω άραγε τα χέρια μου σταυρωμένα μπροστά; Μοιάζω αγχωμένος; Θα μου άρεσε να μιλήσουμε για το Final Fantasy; Θα απαντούσα ναι, αν με καλούσες στο σπίτι σου;"

Εξάλλου η τρέχουσα χρονιά σηματοδοτεί μια τραγική επέτειο για τον Ελληνισμό, συμπληρώνοντας εκατό χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον τραγικό ξεριζωμό των Ελλήνων από τις εκεί αρχέγονες μήτρες τους. Δισέγγονος κι εγώ προσφύγων του Πόντου, τέθηκα μέσα από το ανάγνωσμα αυτό, εκτός των άλλων, χωρίς να το καταλάβω αντιμέτωπος με τη σκληρή μοίρα ενός σύγχρονου νεαρού Ιρανού πρόσφυγα που φτάνει τελικά στην Οκλαχόμα των Η.Π.Α. και χρόνια αργότερα γίνεται συγγραφέας ενός αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος στην προσπάθειά του να διατηρήσει τις αναμνήσεις του ζωντανές. Αναμνήσεις που καθορίζουν την ταυτότητά σου ως ανθρώπου:

"Όμως το ερώτημα «ποιος με γέννησε;» δεν μπορείς να το απαντήσεις μόνος σου. Πρέπει κάποιος άλλος να σου δώσει την πληροφορία. 

    Εσύ απλώς γεννιέσαι και, όταν πια μεγαλώνεις λιγάκι και μπορείς πια να καταλάβεις, σου λένε ποιοι είναι οι πρόγονοί σου. Κάποιοι δηλαδή έχουν αξιώσεις πάνω σου. Έτσι γεννιέσαι για δεύτερη φορά. Ανήκεις κάπου. Κουβαλάς ένα οικογενειακό όνομα. 

    Είναι το πιο σημαντικό πράγμα που έχεις. Πιο σημαντικό από τη φυλή ή τη θρησκεία. Πιο σημαντικό από το ποιες σειρές σού αρέσουν στην τηλεόραση. Είναι το κομμάτι του εαυτού σου με το οποίο κουβεντιάζεις αργά τη νύχτα – τόσο αργά που δεν είσαι καν σίγουρος αν είσαι ξύπνιος ή κοιμισμένος.
    Είναι η ουσία σου. Εκείνο που έχει βγει μέσα από τα γενετικά υγρά, τους δημιουργικούς χυμούς, τη χημική γλίτσα, τα πάθη και τα λάθη του παρελθόντος, τις αναμνήσεις των άλλων ανθρώπων, τα αγαπημένα γλυκά [...] – όλα αυτά ανακατωμένα μέσα στο παχύρευστο σιρόπι της ανθρώπινης ύπαρξής σου. Το αίμα σου. Αυτό είσαι. Αυτή είναι η πιο αληθινή πλευρά σου."

Ταξίδι ανακάλυψης αυτής σου της πλευράς μη έχοντας παρά μια «μνήμη κουρελού», όπως ο ίδιος λέει, και καλεί ευγενικά τον αναγνώστη να το παραδεχτεί και για τη δική του, με την έννοια τόσο των προσωπικών αναμνήσεων, επιλεκτικά τις περισσότερες φορές ξεχωρισμένων από τους ίδιους, όσο επίσης εκείνων των αναπαραγμένων από διηγήσεις άλλων και καταγεγραμμένα ιστορικά γεγονότα.

Για κάτσε λίγο... Ότι θα έφτανα εννιά χρόνια μετά την πρώτη καταγραφή να αναλογιστώ αυτό εδώ το ημερολόγιο ως ένα μέσο να υφαίνω μια κουρελού δεν το είχα φανταστεί! Κουρελού, λοιπόν, από ξεχωριστές εμπειρίες, διηγήσεις και συλλογισμούς που θα ήθελα να κρατήσω ζεστά στο ψύχος του χρόνου!

Δύσκολη η αναμέτρηση με το ΄21; Με νέα μέσα ευκολότερη!

 

Πες μου παππού, πες μου παππού
αυτός ο κόσμος πάει πού
και του δικού σου του σκοπού
μάθε μου την αξία
Να τον συλλάβω δεν μπορώ
μυαλό δεν έχω κοφτερό
ήμουνα κι έμεινα μωρό
στην κυριολεξία
 

...

Πες μου μπαμπά, πες μου μπαμπά
τον κόσμο με τον αραμπά
γιατί να τον ταράξεις;
Τώρα δεν πιάνεται, μπαμπά
πετάει, τρέχει, κολυμπά
μ’ ένα λαχάνιασμα, μπαμπά
στη σκέψη και στις πράξεις *

*στίχοι τραγουδιού του Άκη Πάνου, κι εδώ μια φρέσκια εκτέλεσή του από το Φοίβο Δεληβοριά

 

Σε αυτούς τους στίχους ήδη αρκετές δεκαετίες πριν μοιάζει ο λαϊκός τραγουδοποιός Άκης Πάνου να έχει τόσο εύστοχα εκφράσει το πόσο περίπλοκος έχει γίνει πλέον ο κόσμος μας και πόσο επιταχυμένοι οι από τότε κιόλας διαφαινόμενοι ρυθμοί ζωής. Όλα συμβαίνουν ή τουλάχιστον μας γίνονται γνωστά, έχεις την αίσθηση, σε χρόνο τόσο συμπυκνωμένο που δύσκολα προλαβαίνεις να τα επεξεργαστείς δεόντως, να τα αναλογιστείς, να κάνεις έναν απολογισμό. Τις βόμβες ενός νέου δυστυχώς πολέμου, αυτή τη φορά στην Ουκρανία, τις βλέπουμε σχεδόν άμεσα στις οθόνες μας, «βομβαρδιζόμενοι» θαρρείς κι εμείς από τον καταιγισμό πληροφοριών. Αν λάβεις υπόψιν και την απαιτητική καθημερινότητα, θεωρείται πολυτέλεια πλέον να καταφέρεις να βρεις χρόνο να συγκεντρωθείς σε κάτι.

Πάλι καλά που το βιβλίο έχει τον τρόπο του να σε βοηθήσει σε αυτό! Να ΄ναι τάχα απόδραση από τη σκληρή πραγματικότητα; Όπως και να ΄χει, κάπως έτσι και όντας περιορισμένος στο σπίτι λόγω κρυολογήματος, τράβηξα από το ράφι το χοντρό τόμο του πονήματος ενός αγαπημένου δημιουργού που ξέρει με τα σκίτσα του να δίνει εικόνα σε υπέροχες ιστορίες, άλλοτε φανταστικές άλλοτε όχι.

Η περσινή χρονιά επετειακή για τα 200 χρόνια από την έναρξη της επανάστασης του ΄21 και ο Soloúp φαίνεται λοιπόν πως βάλθηκε να δώσει με τον τρόπο του μια διαφορετική έντεχνη αφήγηση αυτής της τόσο σημαδιακής φάσης του Ελληνισμού. Με την κατάλληλη υποστήριξη για ιστορική τεκμηρίωση από ειδικούς, το αποτέλεσμα μοιάζει να εκπληρώνει τις προσδοκίες μου (ο πήχης που έχει θέσει ο δημιουργός είναι ούτως ή άλλως υψηλός!). 

 

Όχι τόσο γιατί το «21: Η μάχη της πλατείας» κατάφερε να με κρατήσει καθηλωμένο εκεί μέχρι να τελειώσουν οι πάνω από τις 600 σελίδες του (χωρίς τα ενδιαφέροντα παραρτήματα). Αλλά κυρίως γιατί πρόβαλε όψεις της περιόδου αυτής που δε συγκαταλέγονται στα επίσημα μαθήματα της ιστορίας και βαίνουν κόντρα στην ωραιοποιημένη αφήγησή της, που όμως συνθέτουν την πλήρη εικόνα και με την οποία επίσης φρόνιμο είναι να τεθούμε αντιμέτωποι, μήπως και αποφύγουμε παρόμοια λάθη.

Να υπάρχει άραγε μια απόλυτη αλήθεια των γεγονότων; Ακόμη και ιδεαλιστικά να το δεχτούμε αυτό, όπως έχει σωστά ειπωθεί, στον πόλεμο αυτή πρώτα-πρώτα σκοτώνεται από τα διάφορα συμφέροντα -πόσο επίκαιρο!- με την έννοια ότι μια συνολικότερη προσέγγιση των πραγμάτων θα προϋπέθετε να θεωρηθούν οι εκάστοτε αλήθειες των διαφόρων πρωταγωνιστών ή ομάδων δράσης. Κι αν στην ελληνική επανάσταση του ΄21, σαφές συγκριτικό πλεονέκτημα στην καταγραφή των γεγονότων είχαν λόγω μόρφωσης οι λόγιοι, Φαναριώτες ή από αλλού ερχόμενοι σπουδαγμένοι Έλληνες να συνδράμουν τον αγώνα, τα απομνημονεύματα των ίδιων των αγωνιστών έχουν απ΄ αυτή την άποψη την αξία τους καθαυτή.

Ο «απελέκητος» λόγος του Μακρυγιάννη, που παρεμπιπτόντως ενδιαφέρον είναι ότι ο ίδιος ο Σεφέρης θεωρεί χάριν της ουσίας του από τους κορυφαίους της νεοελληνικής πεζογραφίας (δες εδώ), είναι ομολογουμένως δύσκολα προσβάσιμος. Ε, η εικονογραφημένη αφήγηση έχει τον τρόπο να καθιστά ακόμη και τέτοιου είδους πολύτιμες μαρτυρίες ευκολότερα προσιτές στον ενδιαφερόμενο αναγνώστη!

Και λέγοντας για αγωνιστές, προς Θεού, δεν ήταν και δε θα μπορούσαν να είναι άγιοι, χωρίς τις δικές τους ιδιοτέλειες ή πάθη. Όπως όμως λέει η αινιγματική μορφή του ηλικιωμένου που παίρνει το ρόλο του δασκάλου για τη νεαρή αφηγήτρια της ιστορίας, με αφορμή το Θοδωράκη όπως αποκαλεί τον Κολοκοτρώνη, «κάνε τη σούμα με τα καλά και τα στραβά» και κάπως έτσι ας κριθεί αν «το ίδιο ήρωας είναι ο Κωλέττης με τον Ανδρούτσο; Ο Κολοκοτρώνης με το Μαυροκορδάτο;».

Τέλος, δε γίνεται παρά να σταθείς με δέος μπροστά σε κάποια αναστήματα του ένδοξου εκείνου αγώνα. Αναστήματα που θυσίασαν με τόση αυταπάρνηση την ίδια τους τη ζωή, όπως ο Παπαφλέσσας στην άνιση μάχη στο Μανιάκι. Ή ο Μακρυγιάννης που επέμεινε στο «είμαστε εις το "εμείς" και όχι εις το "εγώ"» παρά τη χλεύη και τη μη αναγνώριση της συμβολής του στον αγώνα αργότερα. Μπορούμε άραγε να εμπνευστούμε εμείς ακόμη απ΄ αυτούς σήμερα, την εποχή του ατομικισμού, για να φτιάξουμε ένα καλύτερο αύριο για τα δικά μας παιδιά; 

 

------------------------------------------

 

 

 

 

 

Κάποτε ως μαθητούθια έτυχε να διδαχθούμε και βιωματικά την επανάσταση του ΄21 μέσα από θεατρικές παραστάσεις. Εδώ η πρόσκληση μιας θεατρικής απόδοσης του τεύχους κόμικς του περιοδικού Νέμεσις της Λ. Κανέλλη «Ο Παπαφλέσσας Αυγερινός και η θυσία ως ελευθερία» του Βαγγέλη Παππά. Και μια φωτογραφία από τις πρόβες με το Νίκο και το Γιώργο! Κοίτα να δεις τι έμπνευση μπορεί να δώσουν τα κόμικς!

Μεταξύ σύνεσης και υποχρεωτικότητας

Είμαι σε φοβερό δίλημμα... Απ΄ όταν λίγες μέρες πριν τέθηκαν εδώ στη Βαυαρία αυστηρά μέτρα για την αντιμετώπιση του τέταρτου κύματος της πανδημίας που φέρνει ένα από τα ομολογουμένως καλύτερα συστήματα υγείας στα όριά του. Μέτρα που ουσιαστικά αποκλείουν τους ανεμβολίαστους από κάθε σχεδόν πτυχή της κοινωνικής ζωής, μη αφήνοντας ωστόσο και τους υπολοίπους ανεπηρέαστους. Ας καταγράψω τις σκέψεις μου μήπως και καταφέρω να τις βάλω σε μια τάξη! Αλλά και μήπως καταλαγιάσω το θυμό μου!

Από τη μία, λοιπόν, η τραγική ειρωνεία φτωχές γωνιές του πλανήτη να μην έχουν αρκετή πρόσβαση στο πολυπόθητο εμβόλιο, και ως αναμενόμενο να αφήνεται ο καταραμένος ιός να μεταλλαχθεί, δοκιμάζοντας εκ νέου τις αντοχές του ανοσοποιητικού μας συστήματος. Και από την άλλη, άνθρωποι στις πιο προηγμένες γωνιές που έχουν αυτή τη ζηλευτή πρόσβαση να αρνούνται πεισματικά να προστατευτούν, εκφράζοντας, στην καλύτερη περίπτωση, κάθε είδους επιφυλάξεις ή ισχυριζόμενοι, στη χειρότερη περίπτωση, κάθε είδους αρλούμπα. Τι να πω για τα chip που υποτίθεται μας βάζουν (που όπως είπε ένας φίλος μου, μακάρι να αλήθευε μήπως κι έχουμε επιτέλους καλύτερο σήμα!); Ή για τον όξω από δω που θα μπει έτσι ύπουλα μέσα μας; Θαρρείς και το κακό χρειάζεται να μπει απ΄ έξω για να εκφραστεί από τον φορέα του κατ΄ αυτό τον τρόπο!

Φαίνεται υπό μια ακόμη οπτική γωνία πως το πολιτιστικό παράδειγμα της Δύσης έχει φτάσει στα όριά του. Αν κάτι αποθεωνόταν από αυτό είναι ο ορθολογισμός ως ο μόνος δρόμος για την αλήθεια. Και να που μετά τα "fake news" και τα "alternative facts" που λάνσαρε ο ανεκδιήγητος Trump μερικά χρόνια πριν (δες τι γράφτηκε εδώ), τώρα στο πλαίσιο αυτό ακόμη κι η επιστημονική μέθοδος αμφισβητείται. Μέλη κοινωνιών συγκριτικά με άλλες εποχές πολύ υψηλότερου μορφωτικού επιπέδου να αμφιβάλλουν για την αποτελεσματικότητα μιας εκ των μεγαλύτερων ανακαλύψεων της ιατρικής ιστορίας, βλ. το εμβόλιο, και την ίδια στιγμή να περιμένουν να νοσηλευτούν αν χρειαστεί υπό τις πιο προηγμένες μεθόδους αυτής της ίδιας της ιατρικής! 

Να ΄ναι άραγε όλο αυτό λόγω μιας γενικής αμφισβήτησης του υπάρχοντος συστήματος; Τα λεφτά γύρω από τη φαρμακοβιομηχανία είναι όντως πολλά. Αλλά δεν είναι δα κι η μόνη πτυχή της ζωής μας για την οποία συμβαίνει αυτό και γι΄ αυτό είναι αναγκαία η πολιτική, ακόμη κι υπό τους όρους των αντιπροσωπευτικών δημοκρατιών της Δύσης. Να ΄ναι οι επιφυλάξεις λόγω των πιθανών παρενεργειών εμβολίων αναπτυγμένων υπό πίεση χρόνου; Κανένα φάρμακο δε νομίζω ότι θα παίρναμε αν διαβάζαμε προσεκτικά τι παρενέργειες μπορεί να προκαλέσει. Και, ναι, η πίεση χρόνου είναι δεδομένη, καθιστώντας όμως το εμβόλιο το πιο αποτελεσματικό όπλο κατά του ιού. Να μην αναφερθώ στο γνωστό πλέον post-covid σύνδρομο που συχνά ταλαιπωρεί όσους τη γλίτωσαν από τον ιό. Να ΄ναι ίσως ότι υπάρχει τόση ανάγκη για επαναστατικότητα; Γιατί να διοχετεύεται με αυτό τον καταστρεπτικό τρόπο; Και πώς συμβιβάζεται αυτό με συμπεριφορές κατά τις οποίες καταπίνονται αμάσητα τόσα και τόσα άλλα;

Οι αριθμοί είναι πάντως αμείλικτοι και με όση καχυποψία και να τους δει κανείς, είναι φως φανάρι ότι όσο μεγαλύτερα είναι τα ποσοστά εμβολιασμού, τόσο λιγότεροι είναι οι θάνατοι ή τόσο λιγότερα τα περιστατικά επιπλοκών νοσούντων από τον ιό. Δεδομένου ότι εδώ στη νότια Γερμανία, τα ποσοστά εμβολιασμού είναι σχετικά χαμηλά (περί το 65%), δεν είναι καθόλου να απορείς για την κατάσταση στην οποία οδηγούμαστε φέτος πάλι, με ένα lockdown

 

όπως το ξέρουμε από τα προηγούμενα χρόνια να μην μπορεί να αποκλειστεί. Ο γενικός εκνευρισμός είναι προφανής και πολύ φοβάμαι ότι τα όρια της υπομονής όλων όσοι λειτουργούν όλο αυτόν τον καιρό με σύνεση και υπευθυνότητα εξαντλούνται. Συχνά γίνομαι πλέον μάρτυρας αυτού του εκνευρισμού και πιάνω και τον ίδιο τον εαυτό μου να οργίζεται με όλους όσοι δε συνεργάζονται.

Το τελευταίο που χρειάζεται είναι να οδηγηθούμε τώρα σε μια κοινωνική πόλωση. Ευτυχώς έρχεται να μου θυμίσει μια φίλη νομικός πόσο επικίνδυνο είναι αυτό, σε ένα πλαίσιο κρίσης σημαντικών θεσμών, απώλειας της εμπιστοσύνης σε δημοκρατικές διαδικασίες και εν τέλει δημιουργίας μιας κοινωνίας δυο ταχυτήτων.

Γενικά είμαι φιλελεύθερος άνθρωπος, αναρωτιέμαι όμως πώς γίνεται να βγούμε απ΄ αυτή τη λούμπα χωρίς να αγγίξουμε τα απαιτούμενα υψηλά ποσοστά εμβολιασμού κατ΄ ανάγκη με υποχρεωτικότητα. Πώς μπορεί να τελειώσει εναλλακτικά αυτός ο εφιάλτης με τις λιγότερες δυνατές απώλειες;

 

ΥΓ: προς αποφυγή παρεξηγήσεων, με το να παραδεχτούμε την αποτελεσματικότητα των εμβολίων κατά της πανδημίας, δε σημαίνει επ΄ ουδενί ότι νομιμοποιούμε τη μέχρι τώρα πολιτική διαχείριση της πανδημίας (όπως τη μητσοτάκεια κι όποια όμοιά της)! Δυστυχώς συχνά πίσω από τον ανεπαρκή εμβολιασμό του πληθυσμού κρύφτηκαν πολλές ανεπαρκείς πολιτικές...

ΥΓ2: την ώρα που γράφονται αυτές οι αράδες στην Ελλάδα έχει ήδη ψηφιστεί υποχρεωτικός εμβολιασμός για όλους άνω των 60 ετών, στη γειτονική Αυστρία αυτός δρομολογείται για τον ερχόμενο Φεβρουάριο για όλους με εξαίρεση τα παιδιά, κι εδώ στη Γερμανία έχει ανοίξει ήδη η σχετική συζήτηση τουλάχιστον για συγκεκριμένα επαγγέλματα. 

ΥΓ3: σε μια γλαφυρή αφήγηση εν συντομία η ιστορία της ανακάλυψης του εμβολίου ως τρόπου αντιμετώπισης ύπουλων επιδημιών που αξίζει να διαβαστεί: https://mikropragmata.lifo.gr/zoi/pandimies-mia-alithini-istoria-pou-isos-sas-kanei-na-deite-to-simera-me-allo-mati/