Σεροτονίνη και εγρήγορση

Πληκτρολογώ στην μηχανή αναζήτησης «σεροτονίνη» και ανάμεσα στις πολλές αποκρίσεις ξεχωρίζει αυτή που επιβεβαιώνει την υποψία μου. Ότι δηλαδή πρόκειται για τη λεγόμενη ορμόνη της χαράς, αυτή που ρυθμίζει το συναίσθημα, το άγχος και την αίσθηση ευεξίας. 

Δεν είναι λοιπόν άξιο απορίας που όντας άρρωστος με πονοκέφαλο, συνάχι και κακοκεφιά προσελκύστηκα τις προηγούμενες μέρες από το ομώνυμο βιβλίο του σούπερ σταρ της σύγχρονης γαλλικής λογοτεχνίας. Ο Μισέλ Ουελμπέκ με είχε ήδη χρόνια πριν καθηλώσει με τα «Στοιχειώδη σωματίδια», έργο άκρως επικριτικό απέναντι στο δυτικό πολιτισμικό παράδειγμα του καιρού μας με πολλές απολαυστικές δόσεις ειρωνείας, χιούμορ και χυδαιότητας. Κάπως έτσι θα πρέπει να προστέθηκε στη βιβλιοθήκη μου και δεύτερο έργο του συγγραφέα, αυτό που με συντροφεύει τώρα. 

Όταν μάλιστα διαβάζω στο οπισθόφυλλο ότι "το μυθιστόρημα θεωρήθηκε «προφητικό» καθώς περιγράφει συγκλονιστικά την οργή των Γάλλων αγροτο-κτηνοτρόφων που οδηγούνται στην αυτοκτονία αδυνατώντας να αντιμετωπίσουν τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές και την παγκοσμιοποιημένη ελεύθερη αγορά", των «κίτρινων γιλέκων» όπως καθιερώθηκε να λέγονται, τότε δεν αργώ να κάνω το συνειρμό με το μαζικό κύμα διαδηλώσεων της γαλλικής νεολαίας αυτών των ημερών. Κύμα που όπως φαίνεται ξεσήκωσε νέους και σε πολλές άλλες χώρες της Ευρώπης κι όπως ήταν αναμενόμενο οι απανταχού συντηρητικές δυνάμεις έσπευσαν να καταδικάσουν.

 

AP Photo/Thibault Camus

Αλήθεια, είναι παράλογο να διαμαρτύρεται ο σημερινός νέος για μια συνεχή υποβάθμιση των εκπαιδευτικών παροχών, των προοπτικών του και της ποιότητας ζωής του γενικά; Κι αυτό όταν παράλληλα το ευρωπαϊκό κατεστημένο δεν επενδύει παχυλά παρά στους πολεμικούς εξοπλισμούς κι ανίκανο να ασκήσει πολιτική που να τους εμπνεύσει δεν θεσπίζει παρά μέτρα λιτότητας, συζητά την πρόωρη σύνταξη σε βάρος των ερχόμενων γενεών και υποβαθμίζει όλα τα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος;

Πολύ φοβάμαι ότι καμία αντίσταση, ανατροπή ή επανάσταση όποιου είδους δεν θα είχε δει η ανθρωπότητα ακολουθώντας τη λογική τους αυτή, δεχόμενη παθητικά ό,τι της παρουσιάζεται κάθε φορά ως αναπόφευκτο! Μα αυτή ακριβώς η ανατροπή του αναπόφευκτου δεν ήταν που έφερε στο φως όλες τις μεγάλες στιγμές της ανθρωπότητας; Αν και προφανώς αυτή η ανατροπή δεν είναι επιθυμητή από την εκάστοτε βολεμένη καθεστηκυία τάξη. Και το μοτίβο αυτό μπορεί κανείς να το διακρίνει επανειλημμένως στο διάβα της ανθρώπινης ιστορίας. Τα λέει ο Harari στο Sapiens, η εικονογραφημένη εκδοχή του οποίου αποτέλεσε επίσης αναγνωστική απόλαυση τον τελευταίο καιρό, από τις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού και στο πλαίσιο που έθετε η κοινωνία κάθε φορά, όπως π.χ. την ανδροκρατία, τις κάστες στην Ινδία ή τους μαύρους της Αμερικής. 

Επιστρέφοντας πάλι στο σήμερα, πρώτο Σάββατο μαθημάτων μετά την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, παρά τις πολλές απουσίες ενόψει των φθινοπωρινών διακοπών και σε πείσμα άλλων ξενόφερτων τάσεων της μόδας για δήθεν μεταφυσική αναζήτηση (δες Halloween), καταφέραμε να διοργανώσουμε μια όμορφη γιορτούλα για το «Έπος του '40» στα Τμήματα Ελληνικής Γλώσσας Μονάχου. Σκοπός δεν θα έπρεπε να είναι άλλος από το μήνυμα της αντίστασης για υπέρτατα αγαθά όπως αυτό της Ελευθερίας που όμως μπορεί να έχουν τίμημα μέχρι και της ίδιας της ζωής. Αθάνατα παραδείγματα οι πρόγονοί μας στα Αλβανικά βουνά.

 

Κι αναρωτιέμαι, λοιπόν, ποιο από τα σημερινά παιδιά μπορούμε ακόμη να εμπνεύσουμε με τέτοια μηνύματα, την ίδια ώρα που το μόνο που φροντίζουμε κι είναι ενδεδειγμένο να τους «καλλιεργούμε» είναι υπακοή, συμβιβασμός και εφησυχασμός; Ας μη βιαστούμε να απαντήσουμε προτού αναλογιστούμε με ειλικρίνεια και τότε ένα ηρωικό «ΟΧΙ» ίσως όντως πείσει για το ευκταίο, όπως το έχει πει ο ποιητής:

 «Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό,
αυτές οι πέτρες δε βολεύονται κάτου απ' τα ξένα βήματα,
αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο,
αυτές οι καρδιές δε βολεύονται παρά μόνο στο δίκιο».

Ρωμιοσύνη, Γιάννη Ρίτσου

Νόημα ζωής και ανοησία εξουσίας

Πάει ένας μήνας απ΄ όταν φύσηξα για ακόμη μια χρονιά τα κεράκια στην τούρτα κι ως συνήθως τέτοιες αφορμές προσφέρονται για αναστοχασμό ως προς το πού βρίσκεσαι, πώς έφτασες έως εδώ και πώς πορεύεσαι! Είναι τα άτιμα τα κεράκια πλέον των σαράντα και ίσως σε αυτή την ηλικία σε πιάνει πιο έντονα η ανάγκη να αναστοχαστείς! 

Τα φετινά μου γενέθλια με βρήκαν ούτως ή άλλως χωρίς ιδιαίτερα κέφια έχοντας τη σκέψη μου στην άρρωστη αδερφή μου στα πάτρια. Άσχημο αίσθημα να μην μπορείς να είσαι άμεσα εκεί σε αγαπημένους ανθρώπους όταν θα το χρειάζονταν και θα το χρειαζόσουν κι εσύ ακόμη περισσότερο. Σκληρό το τίμημα του να είσαι ξενιτεμένος, ακόμη κι αν απέχεις μερικές ώρες μόνο αεροπορικώς. Γεγονός είναι ότι έχεις φτιάξει αλλού τη ζωή σου με όλες τις υποχρεώσεις και την καθημερινότητα, και κάτι τέτοιες στιγμές είναι που το συνειδητοποιείς αυτό καλύτερα από ποτέ.

Η σκέψη όμως ευτυχώς ταξιδεύει πιο εύκολα, κι όταν απλά είναι επιθυμητό να την κατευθύνεις προς μονοπάτια ικανά να δώσουν κουράγιο κι ελπίδα, τότε προσωπικά δεν έχω άλλο παρά να ανοίξω ένα κατάλληλο βιβλίο. Κι άντε τώρα να βρεις αυτό που ψάχνεις! Πάλι καλά που φροντίζω να έχω πολλά εφόδια στη βιβλιοθήκη για κάθε περίσταση... χαχα! 

Αυτή τη φορά δεν άργησα να καταλήξω σε ένα βιβλίο που κρατάει τη θέση του εκεί από τον καιρό της καταραμένης ακόμη πανδημίας, όταν απεγνωσμένα ήμασταν υπό εντονότερες συνθήκες αναζήτησης νοήματος. Θυμάμαι σαν χθες την αναφορά που γίνεται σε αυτό στο πλαίσιο ενός πολύ ενδιαφέροντος podcast με τον εξαιρετικό, εκλιπόντα δυστυχώς πλέον ψυχολόγο της λεγόμενης «θετικής ψυχολογίας» Αναστάσιο Σταλίκα. Κάπου εκεί κι ανάμεσα σε πολλά άλλα, ακούω για πρώτη φορά για «Το νόημα της ζωής» του Βίκτωρος Ε. Φράνκλ κι ενώ με την επόμενη ευκαιρία το προμηθεύομαι, δεν έρχεται ο καιρός του μέχρι πρότινος. 

Ο συγγραφέας είναι επιζών στρατοπέδων συγκέντρωσης της ναζιστικής Γερμανίας και στο πρώτο μέρος του εν λόγω πονήματος περιγράφει με αποκαρδιωτικό τρόπο τα απάνθρωπα βάσανα που κλήθηκε να βιώσει στα κολαστήρια αυτά. Με απέριττη γραφή, περιγράφει την κλίση του και την εργασία του στην επιστήμη της ψυχολογίας πριν φυλακιστεί εκεί, λόγος εν μέρει για τον οποίον, όπως εξηγεί σταδιακά, βρίσκει το απίστευτό κουράγιο, τη δύναμη κι εν τέλει το νόημα εκεί που όλα φαντάζουν, όχι άδικα, απολύτως μάταια. Άλλος λόγος είναι σαφώς η αγάπη κι η προσμονή του να ξανασυναντήσει την αγαπημένη του. 

Χωρίς ξεχωριστά αφηγηματικά μέσα ή συγγραφική εκφραστική, παρά με την ίδια την ουσία των περιγραφόμενων και συμπερασμάτων του, καταφέρνει ο συγγραφέας με τρόπο μαγικό να πείσει και τον πιο δύσπιστο αναγνώστη ότι όταν ξέρεις το γιατί βρίσκεις το πώς, τους λόγους δηλαδή να αντέξεις τις πλέον αντίξοες συνθήκες ζωής. Φυσικά και πρόκειται για ένα ανάγνωσμα που αξίζει να μελετήσει κανείς, είτε βρίσκεται υπό κρίση είτε όχι, κι όπως λέει ο ίδιος στην εισαγωγή του 1992 για τη μεγάλη επιτυχία της κυκλοφορίας του, μάλλον υπάρχουν πολλοί συνάνθρωποί μας σε αναζήτηση νοήματος που ελκύονται από ένα βιβλίο με τέτοιο τίτλο!

Νόημα ζωής και σοφία λοιπόν που ποτέ δεν είναι αργά να αναζητηθούν, ή που θα περίμενε κανείς να έχουν τουλάχιστον απασχολήσει τον άνθρωπο καθώς μεγαλώνει σε ηλικία και λέμε πως ωριμάζει. Λέμε ακόμη συχνά πως φτιάχνεται, αναζητώντας σε αυτόν τις υλικές αποδείξεις της επιτυχίας του. Προσφέρεται, όμως, ο κόσμος μας σήμερα για ουσιαστικότερες αναζητήσεις; Υπάρχει κάτι πέρα του κέρδους και της ιδιοτέλειας γύρω από τα οποία περιστρέφονται σχεδόν όλα; Υπάρχει κάτι βαθύτερο στο οποίο αξίζει να αφιερωθεί κανείς; Ή μήπως η κατίσχυση της ευκολίας και η λογική της ήσσονος προσπάθειας, στις οποίες μάλιστα σταδιακά μας εθίζει πλέον και η νέα εξελιγμένη τεχνολογία, το κάνουν αυτό ακόμη πιο μάταιο; 

Ερωτήματα που δεν ξέρω πόσο εύκολα μπορούν να απαντηθούν θετικά τη στιγμή που σχεδόν όλες οι αξίες και οι σταθερές της παιδείας με την οποία μεγαλώσαμε μοιάζουν να καταρρέουν και να μην μπορεί να βρεθεί εύκολα άξιος πρεσβευτής και εγγυητής αυτών. Θεσμοί υπονομεύονται και με κάθε ευκαιρία γίνεται και στον πιο ανυποψίαστο σαφές, σε αντίθεση με τις διακηρύξεις και την τάξη πραγμάτων στην οποία θέλαμε να βασίσουμε τον κόσμο μας μετά τους πολέμους του περασμένου αιώνα, ότι αυτό που επικρατεί είναι η δύναμη του ισχυρού.

Δεν έχω απαντήσεις σε αυτή την κατάσταση στην οποία διολισθαίνουμε κι οι ελπίδες μου συρρικνώνονται ακόμη περισσότερο όταν ακόμη και τα τελευταία κάστρα αντίστασης σε αυτή τη λογική καταρρέουν. Εντάξει, δεν είμαστε τόσο αφελείς να πιστεύουμε ότι ο αθλητισμός και οι αθλητικές διοργανώσεις έχουν μείνει απρόσβλητες από το γεγονός ότι όλα μετρούνται με όρους κέρδους. Αλλά τουλάχιστον τηρούνταν τα προσχήματα και οι κανόνες των σπορ ίσχυαν για όλους το ίδιο σε υψηλές διοργανώσεις, κι αυτό ήταν που με κόπο διδάσκαμε στα παιδιά μας. 

Μα τι εννοώ; Αυτές τις μέρες δεν μπορώ να κρύψω το θυμό μου για το σκάνδαλο στο υπό εξέλιξη μουντιάλ στη Βόρεια Αμερική που σαν κακόγουστο αστείο γίναμε μάρτυρες. Ένας πολύτιμος παίχτης της εθνικής ομάδας των ΗΠΑ έχει δεχτεί κόκκινη κάρτα και ως εκ τούτο σύμφωνα με το γνωστό κανονισμό θα έπρεπε να αποκλειστεί από τον επόμενο αγώνα. Κανονικά, γιατί εν προκειμένω η FIFA δεχόμενη άμεσα πιέσεις από τον Τραμπ αναιρεί τον αποκλεισμό και ο παίχτης εμφανίζεται ατιμώρητος στην ενδεκάδα!

Εντάξει, από τον Τραμπ δε θα περίμενε κανείς κάτι άλλο. Και από το διεφθαρμένο Ινφαντίνο της FIFA επίσης όχι. Αλλά δεν υπάρχει από κει και πέρα τίποτα θεσμικό που να προστατεύει την αθλητική διοργάνωση από τις προθέσεις του εκάστοτε ισχυρού ηγέτη;

Για την ιστορία, ο αγώνας εξελίχθηκε, με τη συμμετοχή του τιμωρημένου Φολαρίν Μπάλογκαν, σε φιάσκο για τις ΗΠΑ, που δέχτηκαν 4 γκολ, που δεν κατάφερε η ανεξάρτητη επιτροπή της FIFA να αναιρέσει! Αλλά πολύ μικρή σημασία έχει εν τέλει αυτό και η ζημιά έγινε με τον Αμερικανό πρόεδρο να λερώνει ακόμη κι αυτό.

Δεν πάει πολύς καιρός που ο τελευταίος γιόρτασε επίσης τα ογδοηκοστά του γενέθλια και θα πρέπει να είναι πολύ περήφανος για τα κατορθώματά του. Δε θα πρέπει να είναι άλλωστε τυχαίο που η 250η επέτειος της διακήρυξης της αμερικανικής ανεξαρτησίας βρήκε αυτόν ως 45ο πρόεδρο. Μεγάλη τύχη για τις ΗΠΑ και τον κόσμο όλο!

Ας κλείσω με ένα απόσπασμα ενός πραγματικού οραματιστή και εμπνευστή της αναζήτησης της βαθύτερης ουσίας και του νοήματος της ζωής:

«Ἐμᾶς μᾶς ἔθρεψε ἡ μαγεία τῆς ἄμμου· ἄλλοι ἴσως θὰ σκάψουν ἐκεῖ γιὰ πετρέλαιο καὶ θὰ πλουτίσουν ἀπὸ τὴν πραμάτεια τους. Μὰ θά 'ναι πιὰ πολὺ ἀργά. Γιατὶ οἱ ἀπαγορευμένες συστάδες μὲ τὶς φοινικιές ἢ ἡ παρθένα σκόνη τῶν κοχυλιῶν μᾶς ἔχουν ἤδη χαρίσει τὸ πιὸ πολύτιμο: δὲν εἶχαν να δώσουν παρά μονάχα τὴ θέρμη μιᾶς ὥρας, κι αὐτὴ τὴ θέρμη τὴ ζήσαμε ἐμεῖς».

Γη των ανθρώπων, Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερί 

 

 

Και ως μουσική υπόκρουση αφήνω εδώ και κάτι ακόμη που μου ήρθε τώρα. Καλό καλοκαίρι!

 

«Ο εφιάλτης της Περσεφόνης» των Γκάτσου και Χατζιδάκι

Βιβλιοθήκη ως κόσμος και λέξεις φτωχές για τη φρικαλεότητα

Για μια ακόμη φορά θα επικαλεστώ κούτες μετακόμισης, συμμάζεμα και στήσιμο επίπλων προκειμένου να δικαιολογήσω την πολύμηνη σιωπή μου εδώ! Αν και σίγουρα κουραστική και στρεσογόνα, η μετακόμιση ήταν πάντως μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για την αναδιοργάνωση της βιβλιοθήκης μου. Και μπορεί να αρνούμαι να καταγράφω πιστά τους υπάρχοντες τίτλους στα ράφια που κατά καιρούς τους κρατούν, αλλά θέλω να πιστεύω ότι ξέρω απέξω ό,τι με κάποια αφορμή προστέθηκε εκεί - εντάξει, το να τα ξαναβλέπεις κάπου κάπου δε βλάπτει για να φρεσκαριστεί η μνήμη!

 

Η βιβλιοθήκη μου είναι ο κόσμος μου, κατά αντιστοιχία της αγαπημένης έκφρασης του σύγχρονου προστάτη της γλώσσας μας. Όπως κατά τον Μπαμπινιώτη, η γλώσσα μας είναι ο κόσμος μας, έτσι θέλω να βλέπω κι εγώ τον κόσμο μου μέσα απ' τα έντυπα λιθαράκια που επιλέγω να προσθέτω με τα χρόνια στη βιβλιοθήκη μου. Και κάπως έτσι μαζεύτηκαν αρκετά απ΄ αυτά και η αλήθεια είναι ότι κλήθηκα να τα υπερασπιστώ πειστικά εν όψει μιας μετακόμισης σε ένα σπίτι με νέα συγκάτοικο και νέους χωρικούς περιορισμούς. Πιο ουσιαστικό επιχείρημα δεν ξέρω αν θα μπορούσε να υπάρξει από τ΄ ότι τα βιβλία είναι όλα όσα θέλουμε να μάθουμε για τον κόσμο αλλά και για μας τους ίδιους, ταξίδια σε νέους ανεξερεύνητους προορισμούς και πηγή έμπνευσης για το μέλλον. Συν τοις άλλοις εμένα με ζεστάνουν βλέποντάς τα στον τοίχο – και δεν είναι λίγο αυτό εκεί που έχει φτάσει το κόστος θέρμανσης!

 

Δεν πρέπει να ήταν παρά αρχές αυτού του μήνα που μόλις μετά από αρκετές βδομάδες κατάφερα λοιπόν να τα βάλω σε μια τάξη στα ράφια, να κοσμούν τη νέα βιβλιοθήκη. Κατά ενδιαφέρουσα συγκυρία έτυχε εκείνο το βράδι να λαμβάνει χώρα μια διαδικτυακή εκδήλωση με αφορμή την καθιερωμένη πλέον Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας με συμμετέχοντες από πάρα πολλές γωνιές της ελληνικής διασποράς. Μια εξαιρετική πρωτοβουλία του συλλόγου “Hephaestus Wien–Österreichisch/Griechischer Integrationsverein“ και του Ελληνικού Σχολείου Αγίου Νεκταρίου Βοστώνης (δες εδώ), η οποία έδωσε βήμα μεταξύ άλλων σε μικρούς ομιλητές της Ελληνικής που συγκίνησαν, όπως ένα ελληνόπουλο από την Τιφλίδα της Γεωργίας που απήγγειλε τους στίχους ενός ποιήματος του Νικηφόρου Βρεττάκου με τίτλο «Η Ελληνική γλώσσα»:

Ὅταν κάποτε φύγω ἀπὸ τοῦτο τὸ φῶς
θὰ ἑλιχθῶ πρὸς τὰ πάνω ὅπως ἕνα
ρυακάκι ποὺ μουρμουρίζει.
Κι ἂν τυχὸν κάπου ἀνάμεσα
στοὺς γαλάζιους διαδρόμους
συναντήσω ἀγγέλους, θὰ τοὺς
μιλήσω ἑλληνικά, ἐπειδὴ
δὲν ξέρουνε γλῶσσες. Μιλᾶνε
μεταξὺ τους μὲ μουσική.

Λέξεις που συνιστούν αγγελικές μελωδίες κατά τον ποιητή, πώς να περιγράψουν όμως την απανθρωπιά και φρικτές καταστάσεις που έχει δυστυχήσει να δει τούτος ο κόσμος; Κι μια τέτοια αποτέλεσε οπωσδήποτε και έχει καταταχθεί στα πιο μελανά κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας η εκτέλεση στο απόσπασμα διακοσίων αντιστασιακών κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 ως αντίποινα για το θάνατο ανώτατων αξιωματικών των Ναζί στους Μολάους της Λακωνίας. Τη φρικαλεότητα αυτή ήρθαν να μας υπενθυμίσουν προσφάτως σχετικές φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας, όταν ένας Βέλγος συλλέκτης τις έβγαλε σε διαδικτυακή δημοπρασία. Κι εκεί είδαμε αποτυπωμένο για πρώτη φορά το βλέμμα αυτών των ανδρών που οδηγούνταν στο θάνατο. Τόλμη. Αξιοπρέπεια. Ηρωισμός. Δεν ξέρω πώς να περιγραφούν αυτά τα βλέμματα… 

 

www.efsyn.gr | Facebook / Greece at WWII Archives

Κι αν οι λέξεις από μόνες τους αδυνατούν να εκπληρώσουν ικανοποιητικά το σκοπό τους, ας τις αφήσουμε να συνδυαστούν με τις νότες προκειμένου να πουν τέτοιες ιστορίες με μια χροιά αισιοδοξίας για το αύριο που έρχεται. Έτσι όπως υπέροχα κάνει το τραγούδι του Θανάση Παπακωνσταντίνου για τον αγέρωχο μεξικανό ζαπατίστα επαναστάτη Φορτίνο Σάμανο μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα - μια άλλη αξιομνημόμευτη ιστορία για κάποιον που αψηφά το θάνατο για το δίκαιο αγώνα του κι αξίζει να αναζητηθεί.

 

 

Ο Γιάννης ως παράδειγμα προς μίμιση... για τη μηχανή!

Τις τελευταίες μέρες έπιασα στα χέρια μου ένα διαφορετικό βιβλίο που ένας ελληνικός εκδοτικός οίκος εξέδωσε εξ αφορμής των ραγδαίων τεχνολογικών εξελίξεων στον τομέα της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης και των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων. Ξέρεις, αυτών που είναι σε θέση να παράγουν κείμενο ανταποκρινόμενα στην είσοδο του χρήστη. Ρωτάς να μάθεις για το τάδε ή δείνα θέμα και το μοντέλο δίνει σχεδόν ακαριαία απάντηση, περισσότερο ή λιγότερη ακριβή, αληθοφανή σε κάθε περίπτωση, παίζοντας με τις λέξεις και τις πιθανότητες να εμφανιστούν σε μια συγκεκριμένη σειρά.

 

Απαντήσεις με συνοχή και λογική ροή, εμπεριστατωμένες, διαρθρωμένες κατάλληλα κι άλλα πολλά αξιοθαύμαστα. Είναι βλέπεις πολλά τα δεδομένα στα οποία έχουν εκπαιδευτεί - ανθρώπινα κείμενα που στην πλειονότητά τους (κι αυτό είναι που κάνει τη διαφορά) διέπονται από αυτά τα χαρακτηριστικά. 

 

Τι γίνεται όμως όταν το ζητούμενο είναι ο ίδιος ο λόγος αυτός καθαυτόν; Η λογοτεχνία μεν από την άποψη του καλογραμμένου κειμένου, αλλά και του ύφους, του συναισθήματος που δύναται να προκαλέσει στον αναγνώστη, των συγγραφικών τεχνικών αφήγησης που κρατάν τον αναγνώστη καθηλωμένο; Ή της πρωτοτυπίας, αν μη τι άλλο;

 

Μα καλά, θα πει κάποιος, όλα αυτά διδάσκονται σε σεμινάρια δημιουργικής γραφής, γιατί αλήθεια να μην μπορούν να τα μάθουν οι μηχανές που τόσο γρήγορα επεξεργάζονται μάλιστα τεράστιους όγκους πληροφορίων; Ή κάποιος άλλος θα αντιτείνει ότι δυστυχώς ούτε όλοι οι συγγραφείς είναι σε θέση να παράγουν κείμενα τέτοιας λογοτεχνικής αξίας. Όσο για την πρωτοτυπία, υπάρχει τελικά παρθενογένεση; Ή όλοι έχουν συνειδητά ή ασυνείδητα τις επιρροές τους, περισσότερο ή λιγότερο εμφανείς, κι η όποια πρωτοτυπία έγκειται στο πώς γίνεται η σύνθεση υπό τις δεδομένες επιρροές;

 

Ε, λοιπόν, απαντήσεις σε αυτά τα βασανιστικά ερωτήματα θέλησε να δώσει το βιβλίο διεξάγοντας ένα πείραμα που δεν ήταν άλλο από το συλλέξει διηγήματα, κάποια γραμμένα από ανθρώπινη πένα και κάποια άλλα από μοντέλα, κι αφήνοντας στον αναγνώστη να μαντέψει αν πρόκειται για ανθρώπινο δημιούργημα ή μη. Το «Δεν είμαι ρομπότ» από τις εκδόσεις Θεμέλιο είναι σίγουρα ένα πολύ έξυπνο κι επίκαιρο πείραμα και καταφέρνει μέσα από την ποικιλία των κειμένων να πείσει ότι ήδη σε κάποιες περιπτώσεις είναι δύσκολο να αποφανθεί κανείς.

 

Χωρίς φυσικά να θέλω να κάνω spoiler που λέμε και στο χωριό μου, προσωπικά δυσκολεύτηκα τουλάχιστον σε τρεις τέσσερις περιπτώσεις να πω με σιγουριά αν πίσω από τις αράδες κρυβόταν ανθρώπινη διάνοια ή όχι. Εδώ θα σταθώ σε δύο διηγήματα που η θεματολογία κι η προσέγγισή τους μού κέντρισαν ιδιαίτερα το ενδιαφέρον.

 

Το ένα είναι αυτό που χαρίζει στο βιβλίο και τον τίτλο του, το «Δεν είμαι ρομπότ» του Μιχάλη Χατζηκυριάκου, που συντονισμένο στην ουσία του πειράματος πραγματεύεται την ιστορία ενός συγγραφέα σε αναζήτηση έμπνευσης σε ένα μακρινό (ή και όχι), μάλλον δυστοπικό μέλλον όπου άνθρωποι και μηχανές συνυπάρχουν και ανθρώπινη και τεχνητή νοημοσύνη δουλεύουν σε συνεργασία. Υπάρχει εκεί περιθώριο για δημιουργικότητα από μέρους των ανθρώπων; Και απ΄ την άλλη, δύναται να αποκτήσουν οι μηχανές συνείδηση; Μέσα από μια εξιστόρηση με εντάσεις, ομολογώ ότι το κείμενο αυτό με άγγιξε και αράδες όπως οι ακόλουθες βρήκαν ευαίσθητο νεύρο:

 

Υπάρχει περίπτωση κάτι τέτοιο να έχει γραφτεί από μοντέλο μηχανικής μάθησης; Ναι; Τότε μου προκαλείται ανησυχία για τις δυνατότητές τους... Η δική μου αρχική εκτίμηση εν προκειμένω αποδείχθηκε εσφαλμένη!

Το δεύτερο διήγημα που ξεχώρισα είναι αυτό με το οποίο κλείνει η συλλογή - η «Πείνα» του Γιάννη Μπαλαμπανίδη. Εδώ επίσης άκρως ταιριαστά στο πείραμα, πρόκειται για μια εξιστόρηση από μέρους μιας τεχνητής νοημοσύνης που με αφορμή τη συγκεκριμένη περίπτωση ενός χρήστη, του οποίου η ιδιοσυγκρασία αναλύεται με χειρουργική ακρίβεια, φτάνει γενικότερα στην ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης με όλα τα πάνω και τα κάτω της. Είναι άραγε οι μηχανές σε θέση να μας αναλύσουν έτσι και να φτάσουν σε ουσιαστικά συμπεράσματα για την εύθραυστη ύπαρξή μας, όπως το ακόλουθο; 

Δεν πάει ένας μήνας που αφήναμε για τα καλά το καλοκαίρι πίσω μας, παρακολουθώντας το Ευρωμπάσκετ και ζώντας τις εντάσεις που μας υποσχόταν «η επίσημη αγαπημένη» ομάδα μας. Και δίπλα στα θεαματικά παιχνίδια και τις αξιοθαύμαστες αθλητικές επιδόσεις, δεν έλλειψαν κι οι αφορμές για να παραδεχτούμε ότι το πραγματικό ανάστημα ενός αθλητή, παρότι στην όψη μεγάλο ως μπασκετμπολίστα, μπορεί να φαντάζει μικρό χωρίς ευγενή άμιλλα και σεβασμό προς το συναθλητή ή αντίπαλο. Άλλωστε, ως γνωστόν, η αξία του ηττημένου είναι αυτή που δίνει δόξα στον νικητή!

 

Κατά τη βράβευση της καλύτερης πεντάδας της διοργάνωσης 

© FIBA

Κι ενώ από αυτή την άποψη είναι τύχη να αγωνίζεται ο Γιάννης στην εθνική, αποτελώντας με τη συμπεριφορά και την ταπεινότητά του πρώτο-πρώτο παράδειγμα προς μίμηση, στο πρόσωπο του κατά τα άλλα εντυπωσιακού Τούρκου σέντερ Άλπερεν Σενγκούν είναι να απογοητεύεσαι για την ανθρώπινη μικροψυχία - από προσβλητικά εθνικιστικά σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εριστικές συμπεριφορές στο παρκέ έως απρεπείς σχολιασμούς και παιδαριώδεις αντιδράσεις! Στη βάση τέτοιων παραδειγμάτων επιβεβαιώνεται αν μη τι άλλo το παραπάνω απόσπασμα για το πόσο λεπτές είναι, αλήθεια, οι ισορροπίες και οι αντιφάσεις της ανθρώπινης κατάστασης. Το ερώτημα είναι θα μπορούσε ποτέ μια τέτοια ανατομία να είναι αποτέλεσμα μη ανθρώπινης, τεχνητής νοημοσύνης; Θα μπορούσε να τις συλλάβει και να καταλήξει τόσο εύγλωττα και ενσυνείδητα μια μηχανή στο τι θαυμαστό δημιούργημα είναι ο άνθρωπος;

Σε ένα από τα παραπάνω διηγήματα πάντως αναφέρεται ότι στο μέλλον που πραγματεύονται κανένα από τα κείμενα που διαβάζουν πλέον οι άνθρωποι δε συντάσσεται από αυτούς τους ίδιους. Οδεύουμε σταδιακά στο να παραχωρήσουμε οικειοθελώς την έκφρασή μας στις μηχανές;

Το Μαγικό Βουνό εν πτήσει για τα πάτρια

Να, λοιπόν, που η μεγάλη στιγμή της ολοκλήρωσης αυτού του αριστουργηματικού ογκόλιθου ήρθε εν πτήσει για τα πάτρια εδάφη! Αυτά που τόσο μας λείψανε κι εκεί όπου ανυπομονούμε να δούμε και να αγκαλιάσουμε επιτέλους την οικογένεια, τους φίλους, αγαπημένα πρόσωπα. Εκεί όπου δε βλέπουμε την ώρα να βουτήξουμε στα νερά της θάλασσας και να γευτούμε την αλμύρα. Νερά που βρέχουν κι άλλες ακτές όχι πολύ μακριά. Έτσι που ένα βουλωμένο γράμμα θα μπορούσε άνετα να φτάσει σε όσους βρίσκονται εκεί. Και που σίγουρα δεν παραθερίζουν όπως θα έχουμε την τύχη να κάνουμε εμείς. Εκεί όπου αποτελεί την επί Γης κόλαση και ούτε να το φανταστούμε καν δεν μπορούμε. 

 

"Θα ξεφυτρώσει άραγε και από αυτή την παγκόσμια γιορτή του θανάτου, μέσα από την άγρια πυρκαγιά που πυρπολεί τον βροχερό βραδινό ουρανό τριγύρω, κάποτε η αγάπη;"* - ίσως να ήταν το διαχρονικά επίμονο ερώτημα στο γράμμα, δανεισμένο από τις αράδες του Thomas Mann με τις οποίες επιλέγει να κλείσει το εμβληματικό του έργο "Το Μαγικό Βουνό".

 

Τι αξία έχουν άραγε τα λόγια, ακόμη κι αυτά τα τόσο καλοφτιαγμένα, μπροστά στο ανθρώπινο δράμα; Μπορούν να παρηγορήσουν, να ανακουφίσουν ή να δικαιώσουν τον πληγωμένο, τον πεινασμένο, τον καταδιωγμένο; Κι αν όχι, πώς να του συμπαρασταθείς έμπρακτα εξ αποστάσεως; Εχθές ενώ κάποιοι επέλεξαν το μπάσκετ με την εθνική ομάδα της χώρας που θέλει να πατάξει υποτίθεται την τρομοκρατία με περισσότερή τρομοκρατία και πόνο, κάποιοι άλλοι επέλεξαν παρά τον καύσωνα να βγούνε και να διαμαρτυρηθούν ηχηρά ενάντια σε αυτό το έγκλημα. Μάταια θα πει κάποιος. Ίσως. Σίγουρα όμως θα έχουν κάτι να αντιτάξουν όταν αύριο-μεθαύριο κληθούν να λογοδοτήσουν ενώπιον των παιδιών τους για το πού πήγε η ανθρωπιά τους μπροστά σε αυτό το έγκλημα.
 

*από την επετειακή συλλεκτική έκδοση Μεταίχμιο σε μετάφραση Θόδωρου Παρασκευοπούλου

 

 

-----------------------------------------------------

Όπως αναρτήθηκε το κείμενο την 11η Αυγούστου στον προσωπικό μου λογαριασμό Facebook.

Τεχνητή νοημοσύνη κι ανθρώπινη εξηλιθίωση

Πώς μπορείς να πείσεις ένα παιδί ότι είναι για το καλό του να μελετάει και να εξασκείται στο σχολείο; Ποιο επιχείρημα μπορεί να υπερνικήσει το καλώς ελκυστικότερο παιχνίδι; Ή πώς να το κινητοποιήσεις να κοπιάσει για την εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου, μιας ξένης γλώσσας ή την εξάσκηση σε ένα άθλημα;

Αδυνατώ να σκαρφιστώ άλλο πειστικό επιχείρημα από το να διδάσκεται με τρόπο παιχνιδιάρικο. Ή να το εμπνεύσεις μέσα από επιτυχημένα πρότυπα. Κι αν δεν πρόκειται για πειστεί έτσι, τότε δε μένει παρά να ακολουθήσει τη συμβουλή του γονέα ή κηδεμόνα που δίνεται με γνώμονα το καλύτερο δυνατό για το μέλλον του. Όσο κι αν αυτός ο τρόπος δεν ικανοποιεί μάλλον ούτε τη μια ούτε την άλλη πλευρά... Η άνιση πίεση σίγουρα δεν ωφελεί και στο τέλος, όπως πάντα, ο καθένας θα πάρει αυτό που του αξίζει.

Είναι τα σημερινά παιδιά μήπως πολύ καλομαθημένα; Γεγονός είναι ότι μεγαλώνουμε τα μέλη της αυριανής κοινωνίας, τουλάχιστον στη Δύση όπου επικρατούν κατά κόρον ειρηνικές συνθήκες διαβίωσης και πληθώρας αγαθών, έτσι που τους είναι συνήθως ξένο να μοχθήσουν, να κοπιάσουν, να κουραστούν για κάποιο στόχο. Μόνιμη επωδός της εποχής μοιάζει να είναι: «Μη ζοριστεί το παιδί!» Όταν δε ο δάσκαλος στο σχολείο, ο κατ΄ εξοχήν παιδαγωγός, εκφράσει κάτι εναντίον των επιδόσεων του παιδιού ή το κρίνει σχετικά, τότε οι μοντέρνες μέθοδοι μιλούν για διδακτική ανεπάρκεια και αναζητούν προς αυτή την κατεύθυνση τις ευθύνες για αυτό το θράσος από μέρος του δασκάλου!

Φταίνε άραγε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όπου έχουμε εθιστεί στην ταχύτητα και την ευκολία; Όπου εντέχνως αποκρύπτεται τι κόποι απαιτούνται για την απόκτηση των όποιων αγαθών, κατά το ρητό που μαθαίναμε εμείς κάποτε στο σχολείο; Τα τεχνολογικά μέσα που έχουμε στη διάθεσή μας σίγουρα έχουν κάνει τη ζωή μας πιο εύκολη, αλλά σε τι αντανακλαστικά εθίζονται οι νέοι άνθρωποι όταν μαθαίνουν να έχουν ό,τι θέλουν με το πάτημα ενός κουμπιού;

Κανείς δε λέει να απαρνηθούμε τις ανέσεις της εποχής μας και να γυρίσουμε στις σπηλιές, αλλά όταν σου είναι τόσο ξένο το γεγονός ότι πολλές φορές σε αυτή τη ζωή τα πράγματα δε δουλεύουν έτσι αυτόματα παρά χρειάζεται προσπάθεια κι επιμονή, δε θα πελαγώσεις με την πρώτη; Δεν πρόκειται κατ΄ αναλογία με τη εξάσκηση του σώματος που αν λείπει, το τελευταίο ατονεί και οι μύες χαλαρώνουν, ανέτοιμοι να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις αν χρειαστεί;

Αυτή ακριβώς η μεταφορά με βοηθά να μεταβώ στον επόμενο συλλογισμό μου σε σχέση με το ότι όλα αυτά φαίνεται σήμερα να αποκτούν μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα διάσταση την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Γνώστης και χρήστης ο ίδιος αυτών των τεχνολογιών, εντυπωσιάζομαι ωστόσο πολύ συχνά τελευταία ανακαλύπτοντας κάθε φορά τι είναι σε θέση να καταφέρουν.

Αφήνοντας προς το παρόν απ΄ έξω το θέμα της πρόσβασης και των διακρίσεων, μπορεί κανείς σήμερα κυριολεκτικά με το πάτημα ενός κουμπιού να παράγει κείμενο, εικόνες, ακόμη και κώδικα μηχανής, αποτελέσματα τα οποία θα απαιτούσαν πολύ χρόνο και ενέργεια διαφορετικά. Το καίριο ερώτημα που τίθεται όμως είναι αν έχοντας μάθει πλέον μόνο έτσι, θα είναι σε θέση ο χρήστης να γίνει παραγωγικός αυτόνομα, ή ακόμη καλύτερα, να κρίνει ουσιαστικά τα παραγόμενα;

Πρόκειται για τη λεγόμενη «ειρωνεία της αυτοματοποίησης», όπως αποκαλείται από τους ειδικούς (δες εδώ), κατά την οποία αυτοματοποιώντας εργασίες ρουτίνας κι αφήνοντας μόνο το χειρισμό των εξαιρετικών περιπτώσεων στον άνθρωπο, του στερείς ουσιαστικά τη δυνατότητα να εξασκεί την κριτική του ικανότητα και να την ενδυναμώνει. Και κάπως έτσι, καταλήγουμε σε όσα λέγαμε πριν ότι μας καθιστούν ατροφικούς και απροετοίμαστους στην αντιμετώπιση των εξαιρέσεων που είναι βέβαιο ότι θα προκύψουν!

Το podcast της ARD που μου έδωσε αρχικά τροφή για σκέψη είχε τον τίτλο: "Macht KI uns dümmer?" (Μας κάνει η τεχνητή νοημοσύνη πιο χαζούς;). Σε αντίθεση με την προκλητικότητα του τίτλου, όλα δείχνουν ότι η τεχνολογία αυτή δύναται να ενισχύσει τις δυνατότητές μας ως ανθρώπων και κάθε άλλο παρά τεχνοφοβικός είμαι. Αυτό που σαφώς κάνει τη διαφορά είναι πώς γίνεται χρήση της. Κι αν κάτι οφείλουμε σήμερα να διδάξουμε στα παιδιά μας είναι αυτήν ακριβώς την κριτική χρήση.

Η πρόκληση έγκειται στο γεγονός ότι οι τεχνολογικές αυτές αλλαγές φαίνεται να συμβαίνουν με πολύ πιο γοργούς ρυθμούς απ΄ όσο μπορούμε να διαχειριστούμε ως κοινωνία. Μένει να φανεί αν τα ανακλαστικά ευκολίας είναι πιο ισχυρά από αυτά που μπορούν να υποσχεθούν περισσότερη αυτονομία, ελευθερία, δημοκρατία ή ό,τι άλλο προϋποθέτει κριτική ικανότητα.

Η εικόνα του παιδιού πάντως που για να λύσει τις σχολικές ασκήσεις του απευθύνεται στο ChatGPT χωρίς κανέναν έλεγχο, όπως περιγράφεται εδώ, καθε άλλο παρά καθησυχαστική είναι. Το νου σας, γονείς!

ΥΓ: πολύ ενδιαφέρουσα ανάρτηση σχετικά και εν γένει πολύ ενδιαφέρον blog: https://markokovic.substack.com/p/die-ai-verdummung

Ψάχνοντας οξυγόνο

"Ὁ ἱερωμένος αὐτός, πού ὕστερα ἀπό πορεία 43 χρόνων σε διάφορα μονοπάτια τῆς οἰκουμένης ἔχει τήν τιμή νά ἀπευθύνεται αὐτή τήν ὥρα σ' ἐσᾶς, ἀγαπητοί μου, θέλει μέ ὅλη του τήν ψυχή νά εὐχηθεῖ: Ἡ συνέχεια τῆς ζωῆς ὅλων σας νά εἶναι μιά συνεχής ἀνάβαση, ἀπό τήν ἁπλή πληροφόρηση στή συστηματική γνώση· ἀπό τή γνώση στή σοφία «τήν ἄνωθεν κατερχόμενη». Μιά ἀδιάκοπη ἀνάβαση ἀπό τήν ἰδιοτέλεια στήν ἀληθινή ἐλευθερία. Ἀπό ἀνεύθυνες ἐρωτοτροπίες, στόν γνήσιο καί εὐλογημένο ἀπό τόν Θεό ἔρωτα, καί κυρίως στήν οὐσιαστική βίωση τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης. Ἕνα τελικό ἅλμα, ἀπό τή μηχανική συμμετοχή σε παραδοσιακές τελετές ἤ ἀπό μιά φαρισαϊκοῦ τύπου θρησκευτικότητα, πρός τή ζωντανή πίστη στόν Θεό, ὅπου τό Ἅγιο Πνεῦμα δεσπόζει καί σφραγίζει τή ζωή μας μέ τό φῶς, τίς ἐνέργειες, τή δύναμή Του. Μιά πίστη ἡ ὁποία ἀνοίγει τήν ὕπαρξή μας στό ἄπειρο, μέ συντροφιά τήν παρουσία Αὐτοῦ πού εἶναι Ἀγάπη."

Αυτά τα μεστά πνευματικότητας λόγια ανήκουν στον προσφάτως εκλιπόντα αρχιεπίσκοπο Τιράνων και πάσης Αλβανίας, Αναστάσιο. Αποτελούν κομμάτι εμπνευσμένης ομιλίας του πατέρα στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας μια εικοσαετία πριν, απευθυνόμενος σε νέους και νέες εκεί τελειόφοιτους. 

Με αυτά τα λόγια θα μπορούσε να είχε απευθυνθεί και στους νέους και νέες που στις 28 Φεβρουαρίου 2023 επιβαίνοντες στην ταχεία με προορισμό τη Θεσσαλονίκη έχασαν τη ζωή τους στα Τέμπη της Θεσσαλίας. 

Σήμερα σχεδόν δυο χρόνια μετά, δικαιοσύνη δεν έχει αποδοθεί ακόμη κι εμείς εμβρόντητοι καλούμαστε να γινόμαστε μάρτυρες της απίστευτης προσπάθειας συγκάλυψης αυτού του εγκλήματος. Δεν είναι, λοιπόν, να απορεί κανείς που ευσυνείδητοι Έλληνες πολίτες ανά την Επικράτεια και εκτός αυτής διαμαρτύρονται μαζικά και πέρα οποιασδήποτε κομματικής καπηλείας ενάντια σε αυτή την εξοργιστική αδιαφάνεια κι ατιμωρησία.

Το παρών δόθηκε κι εδώ στο Μόναχο το παγωμένο κυριακάτικο πρωινό της 26ης Ιανουαρίου. Του πρώτου μήνα μιας νέας χρονιάς που με βρήκε να κρατώ στα χέρια μου ένα διαφωτιστικό του μεσανατολικού δράματος βιβλίο. Στο έργο του «Μια μέρα της ζωής του Άμπεντ Σαλάμα, Ανατομία μιας τραγωδίας στην Ιερουσαλήμ», ο Thrall Nathan δεν ωραιοποίησε σκληρές καταστάσεις παρά άφησε να διαφανεί ατόφιο το αίσθημα της αδικίας για αυτές και ως συνέπεια γεγονότων πέρα από τις ανθρώπινες δυνάμεις. Γεγονότα όπως ο χαμός ενός παιδιού που ο πόνος του για το γονέα θα πρέπει να είναι ανείπωτος.

Και κάπως έτσι θα βιώθηκε και θα βιώνεται για τους γονείς και οικείους όλων των αδικοχαμένων των Τεμπών. Κι όλο αυτό πόσω μάλλον δεδομένου του συντονισμένου κυβερνητικού και κρατικού εμπαιγμού και της παντελούς έλλειψης δικαιοσύνης.

Προχθές μπαίνοντας στο κλιμακοστάσιο της πολυκατοικίας μου συνάντησα τυχαία τη γλυκιά ηλικιωμένη κυρία του πάνω ορόφου που με καταπονημένη όψη μου εξομολογήθηκε ότι έχει ξεκινήσει χημειοθεραπεία για την αντιμετώπιση της επάρατης νόσου που της έλαχε. Μου είπε κι άλλα. Όπως ότι, εντάξει, κάποτε όλοι θα φύγουμε από τούτο το μάταιο κόσμο. Κι ήταν απίστευτο με τι θάρρος τα εξέφραζε αυτά και τι αξιοπρέπεια μπορούσε να διακρίνει κανείς σε αυτή τη γυναίκα!

Ομολογώ ότι από τότε δεν έπαψα να την σκέφτομαι. Να σκέφτομαι το ανθρώπινο δράμα. Που πόσο μικρότερα φαντάζουν τα καθημερινά άγχη μπροστά του, αλλά και πόσο λάμπουν όλα τα μικρά που αξιωνόμαστε να ζήσουμε!

Και λέγοντας για δράμα, δεν μπορώ παρά να κλείσω θυμούμενος γλυκά τα λογάκια του θεατρικού τα οποία με κόπο κλήθηκε να μάθει ο γιος μου εν όψει της Παγκόσμιας Ημέρας Ελληνικής Γλώσσας που γιορτάστηκε στα Τμήματα Ελληνικής Γλώσσας. Λογάκια μεν αλλά με λέξεις ογκόλιθους για τα επιτεύγματα που άλλωστε έπρεπε να σηματοδοτήσουν στα μακρύ ταξίδι της ελληνικής γλώσσας, όπως εμπνεύστηκε η ταλαντούχα δασκάλα του:

«Στα θέατρα της αρχαίας Ελλάδας, οι λέξεις έγιναν δράμα και τραγωδία. Μίλησαν για ήρωες, θεούς κι ανθρώπινα πάθη. Ακόμη και σήμερα, τα έργα μας ζωντανεύουν στις σκηνές όλου του κόσμου». 

Πάμε, αγόρι μου, άλλη μία!